پربحث ترین مطالب

آخرین اخبار

پربازدیدها

10. فروردين 1397 - 21:58
یادداشت:
ایران و آب- 1
نویسنده: 
سید نواب دانشی دکترای علوم و مهندسی آب
دو منبع اصلی تأمین کننده آب ایران، بارش(تأمین کننده منابع سطحی و زیر زمینی) و آبهای ورودی از کشورهای همسایه هستند، در ادامه به تشریح وضعیت و مخاطرات هر کدام پرداخته خواهد شد.

به گزارش خبرلنده، سید نواب دانشی دکترای علوم و مهندسی آب در یادداشتی به وضعیت ایران و منابع آبی پرداخت که مشروح آن را می توانید در زیر مطالعه نمایید:

 

با توجه به شرایط بارشها و وضعیت آب در کشور و استان، در یک سلسله نوشتارتلاش گردیده، به منظور آگاهی عمومی از وضعیت آب کشور و استان کهگیلویه و بویراحمد،  در ابتدا به بررسي شرایط منابع تأمین آب دركشـور و استان و چالشهاي فراروي این حوزه پرداخته ودرادامه، برخی راهکارها جهت مدیریت شرایط موجود ارائه گردد. معتقد هستیم آگاهی عمومی جامعه از شرایط واقعی منابع آب، اولین گام جهت حل معضلات خواهد بود. در بخش اول اجمالاً به نحوه تأمین آب کشور و معضلات موجود پرداخته خواهد شد

 

بخش اول:  وضعیت منابع آب ایران

 

درشرایطی که متوسط ميزان بارندگي سـالانه درجهـان 813 ميليمتـراسـت، این میزان در ايران 244 ميليمتربوده كه كمترازيك سوم متوسط بارندگي جهان اسـت. سهم ايران ازمنابع آب شيرين جهان نسبت به مناطق ديگردرسطح پايين تري قراردارد. درحالي كه 3/1 درصدازجمعيت جهان به ايران اختصاص دارد، سهم آن ازمنابع آب شيرين تنهـا 2/0درصداست. ازمجموع 9/397 ميلياردمترمكعب بارنـدگي سـالانه دركشـور 66 درصـدآن پـيش ازرسيدن به رودخانه هاتبخيرمي شود. كل منابع آب تجديدپذير داخلـي(آب حاصل از بارش) سـالانه برابـر 5/128 ميليـاردمترمكعب است وبا احتساب 9 ميلياردمترمكعب منابع آب تجديدپذيرخارجي(آبهای ورودی مرزی)، حجم سـالانه منـابع آب تجديدپذير واقعي برابر 5/137 ميليارد مترمكعب برآورد مي شود.

 

تبيين وضعیت منابع تأمین کننده آب در کشور

 

دو منبع اصلی تأمین کننده آب ایران، بارش(تأمین کننده منابع سطحی و زیر زمینی) و آبهای ورودی از کشورهای همسایه هستند، در ادامه به تشریح وضعیت و مخاطرات هر کدام پرداخته خواهد شد.

 

چالشهاي مرتبط با بارش و منابع داخلی

 

 

الف- افت بارندگي درمقايسه با روند بلندمدت

 

كشورايران به دليل قرارگرفتن دركمربندخشك ونيمه خشك جهان، درزمره كشورهاي بامحدوديت منـابع آب قلمداد مي-شود. بررسي وضعيت بارندگي كشوردر 5 دهه گذشته،  نشان مـي دهـدكـه رونـدبلندمـدت بارندگي نزولي بوده وحجم بارندگي درسالهاي اخير نسبت به گذشته باكاهش همراه اسـت. افـت بارنـدگي سبب شده كه حجم آب موجود درمخازن سدها تنها 38 درصدازكل مخازن رادر بر گيرد. پیش بینی و مطالعات علمی نشان می دهد، در 25 سال آینده، شرایط خشکسالی در کشور رو به افزایش خواهد بود، که این مسئله حاکی از تغییر اقلیم در کشور می باشد.

 

ب- افت حجم جريانهاي سطحي آب دركشورنسبت به روندبلندمدت

 

براساس آخرين آمارها، حجم جريانهاي سطحي آب دركشورازمهرماه سال 1392 تاپايان شهريورماه سال 1393 بيش از 7/42 ميلياردمترمكعب بوده كه نسبت به روندبلندمدت 52 درصدكاهش يافته است. حجم جريانهاي سطحي آب درتمامي حوضه-هاي آبريزكشوردرمقايسه بـابلند مـدت كاهشـي بـوده است.

 

ج- وضعيت نامطلوب ذخایر زیرزمینی

 

برداشت بی رویه آب از سفره های زیر زمینی، در بسیاری از دشت های کشور، موجب افت سطح این آب ها شده است. ازمجموع 609 دشـت كشـور، حدود 228 دشت (4/37 درصد) جزءدشتهاي ممنوعه باوضعيت عادي و 66 دشت (8/10 درصد) در وضعیت ممنوعه باوضعيت بحراني قراردارند. در حال حاضر سالیانه حدود 9 میلیارد متر مکعب کسری مخزن برای سفره های آب زیرزمینی کشور وجود دارد.

 

د- توزيع نامتقارن مکانی و زمانی منابع آب وبارندگي دركشور

 

منابع آب ایران به لحاظ مکانی و زمانی دچار عدم تعادل است. از نظر زمانی بیشترین بارش  ها(حدود 75%) در فصول زمستان و بهار صورت می گیرد، که بخش کشاورزی با مصرف 92 درصدی آب کشور، کمترین نیاز را در این زمان از سال دارد.

 موقعيت رشته كوههاي زاگرس والبرزسبب شده است كه 70 درصدبارندگي تنهادر 25 درصدازمساحت كشور وجودداشته باشد. ازطرفی، نيمي ازمساحت كشور به حوضه آبريزمركزي اختصاص داشته كـه تنها يك سوم ازكل منابع آب تجديدپذيردرآن واقع اسـت وازسـوي ديگـر، حـدود نيمـي ازمنـابع آب تجديدپذير ايران درحوضه آبريزخليج فارس ودرياي عمان قرارداردكه يك چهـارم ازمسـاحت كشـورراپوشش مي دهد. به طور کلی میزان بارش از مناطق کویری تا دامنه های شمالی البرز از 50 تا 1800 میلی متر متغیر است.

 

هـ- خروج آبهای سطحی از کشور

 

سالیانه حدود 10 میلیارد مترمکعب از آبهای سطحی، توسط رودخانه¬های مرزی از کشور خارج می¬شود، عمده این آبها به کشورهای همسایه در غرب کشور وارد می¬شوند.

 

منابع آب ورودی(آبهای مرزی)

 

مستند به گزارش سازمان ملل درسال 2008 میلادی، میزان وابستگی منابع آب ایران ازکشورهای همسایه حدود8% می باشد. این میزان آب از 4 رودخانه ورودی به کشوریعنی، ارس واترک درشمال که ازکشورهای ترکیه وترکمنستان سرچشمه می-گیرندودورودخانه هریررود و هیرمند درشرق کشورکه سرچشمه آنها افغانستان است، تأمین می شوند.

 

الف- مخاطرات امنیتی

 

نگاهی به نقشه های طبیعی و سیاسی در تقسیمات کشوری و بین المللی، حکایت از عدم تطابق مرزهای سیاسی با حوضه¬های آبریز دارد. مسئله کمبود آب و کاهش تدریجی آن در کشور و منطقه خاورمیانه، بواسطه افزایش مصرف و تغییر اقلیم، موجب شده که آب نقش اساسی تری در شکل دهی روابط اجتماعی و سیاسی در داخل کشور و منطقه خاورمیانه ایفا کند. امروز آب به عنوان یک موضوع ژئوپلیتیکی نمود پیدا کرده و بر روابط جوامع داخلی، منطقه ای و بین المللی تأثیر می گذارد. این تأثیر هموارد در کشور و منطقه ما، دارای جنبه های منفی و مناقشه برانگیز بوده است، در ادامه به این تأثیر در بعد داخلی و منطقه ای پرداخته خواهد شد:

 

ب- اثرات در مقیاس محلی و ملی

 

کمبود منابع فیزیکی آب و مدیریت نامناسب در سالیان گذشته، همواره سبب تأثیر گذاری این موضوع، بر روابط اجتماعی و اختلافات و تنش های محلی و همچنین برانگیخته شدن، رقابت منطقه ای گردیده است.  به عنوان نمونه می توان به طرح انتقال آب بهشت آباد اشاره کرد، که با هدف انتقال آب از استان چهارمحال و بختیاری به اصفهان مطرح گردیده و به استانهای یزد، کرمان و خوزستان نیز مرتبط می باشد.

 

ج- اثرات در مقیاس منطقه ای

 

در مدل ارائه شده توسط پیترهاگت، جغرافیدان انگلیسی، 6 عامل از عوامل 12 گانه جغرافیایی که موجب تنش و مشاجره بین کشورهای همسایه می گردد، مربوط به مسائل منابع آب می باشد. که از جمله می توان به اختلاف بر سر تفسیر خط تقسیم آب، تغییر مسیر رودخانه مرزی و ربودن آب در قسمت بالادستی اشاره کرد.

رودخانه های مرزی ایران حدود 89 رودخانه بوده که شامل 17 رودخانه مشترک با کشورهای همجوار، 4 رودخانه ورودی و 68 رودخانه خروجی می باشد. رودخانه های ورودی از کشورهای ترکیه و ترکمنستان در شمال و همچنین افغانستان در شرق کشور سرچشمه می گیرند. آبهای خروجی نیز به کشورهای آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، پاکستان و عراق می ریزند. درمیان کشورهای همسایه، ایران باکشورعراق دارای بیشترین پیوند توپوگرافیکی وتداخل حوضه آبریزازنظرجریانات آب‌های سطحی است وبه علت قرارگرفتن ایران دربالادست وداشتن موقعیت کوهستانی، سالیانه میلیاردها مترمکعب آب به عراق جریان می‌یابد.

برخلاف پیوندهای تاریخی، فرهنگی وجغرافیایی کشورهای شرقی و شمال شرقی، یعنی ترکمنستان و افغانستان با ایران همکاری های آن‌ها برسرموضوع آب محدودبوده است.

قرارگرفتن سرچشمه و 95% مسیررودخانه هیرمنددرکشورافغانستان، این کشوررانسبت به ایران درموضوع بالادستی قرارداده وسبب گردیده، افغانها به مرورزمان موضع سرسختانه¬تری نسبت به ایران دراین خصوص اتخاذ نموده، بطوری¬که میزان ورودی آب به ایران را ازنصف آب رودخانه به میزان بسیارکمتر(حدود 22 مترمکعب درثانیه) ودربرخی مواردبه قطع کامل آب رسانده اند. درطول یک ونیم قرن گذشته قراردادهای متعددی بین ایران وافغانستان درمورداستفاده ازآب هیرمند منعقدگردیده که سهم سالیانه ایران از 3400 میلیون مترمکعب درسال 1251 به 820 میلیون مترمکعب درسال 1351 شمسی کاهش پیداکند.  استقرارحکومت باثبات درافغانستان، و نیاز به آب بیشتر به دلیل اقدام این کشوردرجهت احیای کشاورزی خودکه تنهابخش عمدة اقتصادی آن است، و همچنین مسائل ایدیؤلوژیکی، سبب تشدید سرسختی بیشتر افغانستان در استفاده داخلی از آب هیرمند گردیده است.

در غرب کشور، ایران در موقعیت بالادستی نسبت به عراق قراردارد، این کشور 66 درصد آب مورد نیاز خود را از طریق رودخانه های خارجی تأمین می کند. با توجه به اجرای طرح گاپ  توسط ترکیه و تاثیر منفی آن بر منابع کشور عراق، اجرای طرح های پیش بینی شده توسط ایران بر رودخانه های مرزی در غرب کشور، وضعیت منابع آبی این کشور را بدتر خواهد کرد. به خصوص این که آبهای ورودی از ایران، عمدتاًبه مناطق شیعه نشین عراق رسیده، که کاهش آن این مناطق را متأثر خواهد نمود، و بر سیاستهای منطقه ای جمهوری اسلامی مؤثر می باشد.

انتهای پیام

دیدگاه‌ها

آفرین به دکتر دانشی عزیز. امروزه بزرگتری مشکل کشور آب هستش. موضوع مهم و جالبی را مطرح می کنید. بنده افتخار دانشجویی ایشان را داشته ام همیشه دغدغه ایشان این موضوع بوده

نظرات کاربران

http://khabarlendeh.ir
https://eitaa.com/khabarlendehe
http://sapp.ir/khabarlendeh
http://khabarlendeh.ir/news/83674/%D8%A7%D9%88%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%B1%D8%B9%DB%8C-%D9%84%D9%86%D8%AF%D9%87
http://khabarlendeh.ir/node/83675
پایگاه خبری تحلیلی صبح زاگرس